Evlilik Nasıl Yıkılır #1: Panik ve Kıtlık Altında Seçim
Evlilik Türkiye’de çoğu zaman bir hikâyeyle başlamaz, bir cümleyle başlar: “Artık evlenmen lazım.” Kim söylüyor belli değil ama herkes aynı anda söylüyor gibi. Bir noktadan sonra bu cümle sadece dışarıdan gelmez, insanın kafasının içine yerleşir. Sabah uyanırsın, kahveni içersin, bir bakmışsın iç sesin teyze olmuş. Garip bir kariyer değişimi. Sokağa çıkarsın bir bakarsın komşuların hepsi cama çıkmış tezahürat yapıyor: "Evlen!"
Evliliğin Türkiye’de nasıl başladığını anlamak için “insanlar neden böyle yapıyor?” sorusunu romantik cevaplardan kurtarıp davranışın altındaki mekanizmalara bakmak gerekiyor. Çünkü burada mesele tek tek bireylerin hatası değil; tekrar eden, öngörülebilir bir model.
Başlangıçta herkes aşk anlatır. “Çok sevdik”, “çok uyumluyuz”, “çok iyi anlaşıyoruz.” Ama bu cümlelerin altında başka bir şey çalışır. Daha sessiz, daha sinsi bir şey: zaman baskısı. Çünkü burada mesele “kimi seviyorum?” değil, “geç mi kalıyorum?” sorusudur. Ve bu soru insanın bütün seçim sistemini bozar. Aşkın mantığı yavaş ve seçicidir. Panik ise hızlı ve yüzeyseldir. Tahmin et hangisi kazanıyor. Bildin!
Hikayeye katmanlar halinde bakalım : İlk katman karar psikolojisi. İnsan zihni belirsizlikten sistematik olarak kaçınır. Yalnızlık ve geleceğin açık uçlu olması, zihinde tehdit olarak kodlanır. Bu yüzden karar verirken insanlar çoğu zaman “en iyi seçenek” yerine “en az riskli seçenek”e yönelir. Davranışsal ekonomide bu, kayıp kaçınma olarak geçer. İnsanlar bir şeyi kaybetme ihtimaline, aynı şeyi kazanma ihtimalinden daha güçlü tepki verir. Türkiye’de bu kayıp “yalnız kalmak” olarak çerçevelendiği için evlilik bir kazanç değil, kaybı engelleme aracı haline gelir. Yani kişi “mutlu olacağım” diye değil, “yalnız kalmayayım” diye evlenir.
İkinci katman zaman algısı ve kıtlık etkisi. Sosyolojik olarak belli yaş aralıkları “evlilik zamanı” olarak kodlanır. Bu yaşa yaklaşıldıkça birey seçeneklerin azalacağına inanır. Bu tamamen algısal bir kıtlık üretir. Psikolojide kıtlık hissi, karar kalitesini düşürür ve aceleci seçimlere yol açar. İnsan, zamanın daraldığını düşündüğünde kriterlerini bilinçsiz şekilde aşağı çeker. Bu yüzden “normalde seçmeyeceğim biriyle neden birlikteyim?” sorusu genellikle bu aşamadan sonra gelir, ama çok geç gelir. Neredeyse kıyamet zamanı gelir ama o soru gelmez, öyle bir geç kalınmışlıktır o.
Bir noktadan sonra insan ilişkiye değil, senaryoya bakmaya başlar. Karşısındaki kişiyle ne hissettiğini değil, onunla birlikte hangi “hayat paketine” girebileceğini düşünür. İşi var mı, ailesi nasıl, çevresi düzgün mü, düğün nasıl olur, fotoğraflar iyi çıkar mı… Romantizm Excel tablosuna dönüşür. Hücre B12: “Aşk (opsiyonel)”.
Merhaba üçüncü katman! Merhaba sosyal normlar ve uyum baskısı! İnsan sosyal bir varlık ve ait olma ihtiyacı biyolojik düzeyde çalışır. Toplumda evlilik norm haline gelmişse, evlenmemek sapma olarak algılanır. Sosyal psikolojide buna normatif uyum denir. Birey, grubun onayını kaybetmemek için kendi iç sesine rağmen çoğunluğun davranışını tekrarlar. Türkiye’de evlilik bu kadar yaygın ve görünür olduğu için, birey evlenmeyi bir tercih gibi değil, bir gereklilik gibi deneyimler. Burada karar bireysel değil, kolektif bir davranışın devamıdır. Hamdi lütfen toplumun gerekliliğini Mualla ile beraber yerine getirir misiniz?
Ve yalnızlık meselesi. Türkiye’de yalnızlık bir durum değil, bir arıza gibi ele alınır. Bekârsan “eksik”sin, bir şey “yolunda gitmemiş”tir. Bu yüzden evlilik çoğu zaman bir tercih değil, bir tamamlama operasyonu gibi sunulur. İnsan sevdiği için değil, yalnız görünmemek için evlenir. Ve bunu kendine itiraf etmez, çünkü insan kendine karşı bile PR çalışması yapabiliyor. Gerçekten etkileyici bir iç manipülasyon kapasitesi. Sonra çevre devreye girer. Arkadaşlar evlenmeye başlar. Sosyal medya düğün sezonuna girer. Her hafta bir nikâh, her gün bir story, her fotoğrafta aynı yazı: “En doğru kişi.” İlginçtir, herkes aynı anda doğru kişiyi buluyor. Sen o sırada sevgiline beğendiğin gelinliği gösterir ve şöyle dersin : Mahmut bizim de şöyle dantel bir gelinliğimiz olmasın mı? Herkes doğru kişiyi her yaz bulurken, evrenin bu kadar cömert olması biraz şüpheli ama kimse bunu sorgulamaz. Çünkü mesele doğru kişiyi bulmak değil, yanlış kişiyle yalnız kalmamaktır.
Aileler de bu sistemin sessiz mimarlarıdır. Eskisi gibi “şununla evlen” denmez artık. Daha rafine çalışılır. “İyi çocuk”, “kaçırma”, “daha iyisi mi gelecek?” gibi cümlelerle seçenekler daraltılır. İnsan kendi kararını verdiğini zanneder ama aslında karar alanı çoktan şekillendirilmiştir. Bu, zorlamadan yönlendirme sanatıdır. Pasif agresifliğin doktora tezi gibi bir şey. İşte dördüncü katman aile sistemi. Türkiye gibi kolektivist yapılarda aile sadece duygusal değil, karar verici bir aktördür. Açık baskı azalmış olsa da örtük yönlendirme devam eder. Aileler “uygun eş” tanımını belirler ve bireyin seçim alanını daraltır. Bu, doğrudan zorlamadan daha etkilidir çünkü birey kararı kendisinin verdiğine inanır. Sosyolojide buna içselleştirilmiş normlar denir. Yani kişi aslında kendisi için değil, öğrendiği doğruya uygun hareket eder.
Ve en sevilen cümle: “Zamanla seversin.” Bu cümle o kadar rahat söylenir ki, sanki sevgiyi sonradan eklenen bir uygulama gibi düşünüyoruz. Önce sistemi kur, sonra güncelleme gelir. Gelmezse? O kısmı kimse konuşmaz. (Bazen o his tiksinti şeklinde de gelebilir.) Çünkü evlilik başladıktan sonra mesele hissetmek değil, sürdürmektir. His yoksa bile düzen vardır. Ve bu düzenden çıkmak, hiç girmemekten daha zordur. Beşinci katmana hoş geldiniz. giriş var çıkış yok: bilişsel çelişki ve sonradan rasyonalizasyon. İnsanlar verdikleri kararların doğru olduğuna inanmak zorundadır, aksi psikolojik rahatsızlık yaratır. Bu yüzden evlilik kararı alındıktan sonra zihin geriye dönük olarak gerekçeler üretir. “Zaten seviyordum”, “çok uyumluyuz”, “en doğru kişi bu” gibi anlatılar bu noktada ortaya çıkar. Yani aşk çoğu zaman başlangıç nedeni değil, sonradan yazılan bir açıklama olur. Bu mekanizma evliliğin devam etmesini de sağlar çünkü kişi yanlış yaptığını kabul ederse tüm sistem çöker.
İnsanlar bu sürecin sonunda hâlâ şuna inanmak ister: “Ben bunu seçtim.” Ama biraz dürüst olunca tablo başka görünür. Yaş baskısı, çevre etkisi, aile yönlendirmesi, yalnızlık korkusu… Bunların toplamı bir karar gibi hissettirir. Ama aslında bu bir refleks. Kaçırmama refleksi. Tren kalkıyor ve sen peronda kalmak istemiyorsun. Nereye gittiğini çok da umursamadan biniyorsun. Altıncı katmana geldiğimizde bir de ne görelim, sosyal karşılaştırma. İnsanlar kendi hayatlarını mutlak ölçütlerle değil, çevrelerindeki insanların hayatlarıyla değerlendirir. Eğer aynı yaş grubundaki insanların çoğu evleniyorsa, evlenmemek geri kalmak olarak algılanır. Bu, özellikle görünürlüğün yüksek olduğu ortamlarda (sosyal medya, düğün kültürü) daha da güçlenir. Birey kendi içsel ihtiyacını değil, grubun ortalamasını referans alır.
En trajik kısmı şu: İnsanlar hayatlarının en önemli kararını verdiklerini düşünürken, aslında sadece “zamanı geldi” komutuna tepki veriyorlar. Bu bir seçim değil. Bu, toplumsal bir alarmın susturulması. Ve alarm sustuğunda herkes rahatlıyor. Sen dahil. Çünkü artık “evlendin”. Başardın. Neyi başardın kimse tam bilmiyor ama hissi güzel. Bir süreliğine. (Umarım masa süslerinden, düğün pastandan, gelinlik ya da damatlığından memnun kalmışsındır.)
Bu katmanlar bir araya geldiğinde ortaya şu tablo çıkar: Evlilik bireysel bir seçim gibi görünür ama aslında çok katmanlı bir sistemin sonucudur. Korku (yalnızlık), kıtlık algısı (yaş), sosyal norm (herkes evleniyor), aile yönlendirmesi ve zihinsel rasyonalizasyon birlikte çalışır. Bu yüzden insanlar “aşk için evlendim” derken çoğu zaman yanlış söylemiyor; sadece sürecin tamamını görmüyor.
Sonuçta Türkiye’de evlilik çoğu zaman bir arzu değil, bir düzenleme biçimi haline gelir. Belirsizliği azaltan, sosyal uyumu sağlayan ve bireyin içsel çelişkilerini bastıran bir mekanizma. Bu yüzden başlangıç noktası romantik bir hikâye gibi anlatılır ama altyapısı oldukça sistematiktir. Ve sistem, bireyden çok daha sabırlıdır.
Kaynakça
- Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin.
(Ait olma ihtiyacı ve sosyal kabul baskısı) - Beck, U., & Beck-Gernsheim, E. (1995). The Normal Chaos of Love. Polity Press.
(Modern ilişkilerde belirsizlik ve evlilik kararları) - Cialdini, R. B. (2001). Influence: Science and Practice. Allyn & Bacon.
(Sosyal uyum ve normatif baskı) - Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.
(Karar sonrası kendini ikna etme mekanizması) - Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations.
(Sosyal karşılaştırma ve “geri kalma” hissi) - Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
(Hızlı karar verme, sezgisel sistem ve hata üretimi) - Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An analysis of decision under risk. Econometrica.
(Kayıp kaçınma ve risk algısı) - Mullainathan, S., & Shafir, E. (2013). Scarcity: Why Having Too Little Means So Much. Times Books.
(Kıtlık algısı ve karar kalitesinin düşmesi) - Triandis, H. C. (1995). Individualism & Collectivism. Westview Press.
(Kolektivist toplumlarda aile ve norm baskısı) - Illouz, E. (2007). Consuming the Romantic Utopia. University of California Press.
(Aşkın kültürel olarak inşa edilmesi ve romantik ideoloji) - Illouz, E. (2012). Why Love Hurts: A Sociological Explanation. Polity Press.
(Aşk, seçim ve modern ilişkilerde çelişkiler)
