Toplumların yüksek performansla kurduğu ilişki, dışarıdan bakıldığında sanıldığı kadar basit değildir. İnsanlar başarıyı sever gibi görünür; filmlerde alkışlar, sosyal medyada “helal olsun” yazar, çocuklarına “büyük düşün” der. Ama gerçek hayatta, özellikle gündelik sosyal düzenin içinde, yüksek performans çoğu zaman coşkuyla değil tedirginlikle karşılanır. Bir şeyi uzaktan sevmek :) Eh yüksek performans
“Yanlış yerde doğmak” anlatısı, bireysel başarısızlığı yapısal koşullara tamamen devrederek psikolojik yükten kaçınmanın rafine bir yoludur. Bu anlatı kısmen doğrudur: başlangıç koşulları eşitsizdir, fırsat dağılımı adil değildir, bazı insanlar oyuna birkaç adım geriden başlar. Ancak problem, bu doğrunun genelleştirilerek deterministik bir kader anlatısına dönüştürülmesidir. Çünkü veri bize başka bir şey
“Yanlış yerde doğmuşsun.” Bu cümle kulağa kader analizi gibi gelir ama aslında düşük çözünürlüklü bir bahanedir. Hayatın bütün kompleksliğini tek cümlelik bir coğrafya filtresine indirir. Instagram öneri algoritması gibi: “Bunu sevdiysen, bunu da sev.” Sen Türkiye’de doğduysan, buyrun bu başarısızlık paketin, İsveç’te doğduysan sana veriyoruz huzur, minimalizm, IKEA.
“Bu ülkeye fazlasın.” Bunu bir kaç kez duymuştum. Ben de yarattığı his büyük bir çaresizlikti. Ne fazla mıyım? Yaptığım bir şey göze, kulağa iyi geldi diye mi fazlayım? İnsan bunu anlayamıyor. Kulağa iltifat gibi geliyor çünkü öyle paketlenmiş. Ama içini açtığında içinden teşekkür değil, bildiğin sistem arızası çıkıyor. Çarkların arasına
Akademik metinlerin en dürüst kısmı neresidir biliyor musun? Ana metin değil. Dipnotlar. Çünkü ana metin sana bir şey anlatır. Dipnot ise sana aslında neyin saklandığını fısıldar. Ana metin: “Ekonomik dönüşüm gerçekleşmiştir.” Dipnot: “Bu dönüşüm sırasında 3 milyon insan yerinden edilmiştir ama moral bozmayalım diye burada detaya girmedik.” Hoş geldin. Seriyi
Tarih kitapları çoğu zaman insanlığa tuhaf bir masal anlatır: Güçlü olan kazanır, zayıf olan kaybeder ve düzen böyle sürer. Bu anlatı ilk bakışta gerçekçi görünür. İmparatorluklar yükselir, sınıflar oluşur, servet yukarı doğru akar ve aşağıdaki insanlar yoksulluğu “doğal durum” gibi kabullenmeye başlar. Ama tarih biraz daha dikkatli incelendiğinde bambaşka bir
Normalleşme dediğimiz şey çoğu zaman toplumsal barışın, olgunluğun ya da istikrarın adı değildir. Pek çok durumda yalnızca sinir sisteminin dayağa uyum sağlamasıdır. İnsan bedeni nasıl sürekli ağrıya maruz kaldığında bir süre sonra o ağrıyı arka plana atmayı öğreniyorsa, toplum da sürekli adaletsizlik, yoksulluk, şiddet, sansür, ayrımcılık ve kuralsızlık içinde yaşadığında
Orta sınıf, modern toplumların en tuhaf yaratıklarından biridir. Ne tam anlamıyla zengin ne de açıkça yoksul olan bu kesim, tarih boyunca kendisini bir tür “denge noktası” olarak tanımladı. Ekonomik literatürde orta sınıf genellikle gelir, eğitim ve mesleki statü üzerinden tarif edilir. Sosyologlar için orta sınıf; düzenli geliri olan, belirli bir
Tarihte güç bazen kılıçla, bazen parayla, bazen de mülkiyetle kuruldu. Ama insanlık şimdi yeni bir şey icat etti: görünmez bir mülkiyet biçimi. Ne tarlası var ne sınırı. Ne çiti var ne de kadastro kaydı. Buna veri deniyor. Ve veri, modern dünyanın toprağı haline geldi. Bu yüzden içinde yaşadığımız düzeni anlamak
Ekonomiyi anlamak isteyen biri çok basit bir deney yapabilir: Bir gün boyunca dünyadaki bütün kadınlar ev içi işleri yapmayı bıraksın. Yemek yok. Çocuk bakımı yok. Yaşlı bakımı yok. Temizlik yok. Duygusal bakım yok. Kadınlar buna dayanabilir mi bilmiyorum. Bildiğim bir şey var, ertesi sabah dünya ekonomisi çöker. Ve tuhaf bir
Bir ev düşün. Duvarları ince, hayatı kalın. Kitap yok. Piyano yok. Duvarlarda tablo yok. Evde sanat yok, müzik yok, kültür yok. Hayatın ana ritmi başka: geçinmek. Bazen kira, bazen borç, bazen işsizlik. Bazen yarı beline dek çamur. Zengin evlere bakıp iç geçirerek geçmiş bir hayat. Böyle evlerde büyüyen çocukların hayal
Ekonomi bazen matematik gibi anlatılır: formüller, grafikler, denge noktaları. Ama gerçek dünyada ekonomi çoğu zaman cerrahi bir müdahale gibi uygulanır. Üstelik hastaya anestezi verilmeden. İşte “şok terapisi” denen şey tam olarak buydu: bir ülkenin ekonomik sistemini bir gecede söküp yerine başka bir sistem takmak. Hazırlanın arkadaşlar şoku veriyoruz! Cızııırt! Zoonk!